თამარ დვალიშვილი

თეატრის თვითრეფლექსია და პათეტიკის დეკონსტრუქცია — რეცენზია სპექტაკლზე „პათეტიკური მონოლოგები“

 

თემო რეხვიაშვილის პიესისა და რეჟისორ, ილია ქორქაშვილის სპექტაკლი „პათეტიკური მონოლოგები“ თანამედროვე ქართული თეატრის ერთ-ერთ ყველაზე თვითრეფლექსიურ, მრავალშრიან და კრიტიკულად განწყობილ ნამუშევრად შეიძლება შეფასდეს. წარმოდგენა არა მხოლოდ მხატვრულ პროდუქციას, არამედ თეატრალურ პოზიციას, განცხადებასა და კვლევით ჟესტსაც წარმოადგენს. იგი მიმართულია თავად თეატრისკენ — როგორც ინსტიტუციის, როგორც შემოქმედებითი სივრცისა და როგორც სოციალური სისტემის — და აანალიზებს მის შიდა წინააღმდეგობებს, ილუზიებს, ტკივილებსა და გადარჩენის სტრატეგიებს.

​

სპექტაკლი შეგნებულად არღვევს კლასიკურ სცენურ დისტანციას. მოქმედება ვითარდება არა ტრადიციულ სცენაზე, არამედ კულუარულ, ნახევრად დახურულ სივრცეში, რაც მაყურებელს თეატრის „შიდა სამზარეულოში“ ამყოფებს. ეს სიახლოვე ანგრევს ილუზიას და ქმნის განცდას, რომ წარმოდგენილი ისტორიები არა მხოლოდ პერსონაჟებს, არამედ თავად მსახიობებსა და მათ პროფესიულ გამოცდილებას ეკუთვნის. შედეგად, სპექტაკლი იძენს კონფესიურ, აღსარებით და ინტიმურ ხასიათს.

​

სიუჟეტურ საფუძველს მსახიობ არჩილ ქიაჩელის პანაშვიდი წარმოადგენს. თუმცა ეს პანაშვიდი არ არის მხოლოდ გარდაცვლილთან დამშვიდობების რიტუალი. იგი გარდაიქმნება დრამატურგიულ ჩარჩოდ, სადაც ცოცხლები საკუთარ თავებს, ამბიციებს, შიშებსა და კომპლექსებს ამჟღავნებენ. სიკვდილი აქ პარადოქსულად იქცევა სიცოცხლისა და თეატრალური არსებობის ანალიზის საწყის წერტილად. პანაშვიდი ერთდროულად გლოვაცაა და ფარსიც — სივრცე, სადაც ტრაგიკული და კომიკური მუდმივ დიალოგშია.

დრამატურგიული სტრუქტურა მონოლოგებზეა აგებული. მონოლოგი, როგორც ფორმა, სპექტაკლში არა მხოლოდ ტექსტის გადმოცემის საშუალებაა, არამედ ხასიათის, ტიპაჟისა და თეატრალური კლიშეების დეკონსტრუქციის ინსტრუმენტი. რეხვიაშვილის ტექსტი პათეტიკასთან თამაშობს — ამხელს მას, აზვიადებს, პაროდიულ ჭრილში წარმოაჩენს. თუმცა ეს პაროდიულობა ცარიელ ირონიად არ იქცევა; იგი ინარჩუნებს გულწრფელ ემოციურ მუხტს. სწორედ ამ ორმაგობაში — ირონიასა და ტრაგიზმს შორის — იბადება სპექტაკლის დრამატურგიული ძალა.

​

რეჟისორი ილია ქორქაშვილი პაროდიას იყენებს, როგორც მთავარ გამომსახველ საშუალებას. მისი რეჟისორული ენა ირონიული, ზუსტი და კონცეპტუალურად გააზრებულია. ქორქაშვილი არ ცდილობს მაყურებლის შოკირებას აგრესიული ფორმებით; პირიქით, იგი სიცილს იყენებს, როგორც კრიტიკული დისტანციის შესაქმნელ მექანიზმს. მაყურებელი იცინის, მაგრამ ეს სიცილი ყოველთვის თან სდევს დისკომფორტისა და თვითამოცნობის განცდას.

ერთ - ერთი განსაკუთრებულად დასამახსოვრებელია კულტურის მინისტრის ეპიზოდი, რომელიც მკვეთრ სოციალურ კომენტარს შეიცავს. პერსონაჟი წარმოდგენილია არა ერთგანზომილებიან კარიკატურად, არამედ წინააღმდეგობებით სავსე ფიგურად — სისტემის წარმომადგენლად, რომელიც თავადაც ამავე სისტემის ტყვეა. ამ სცენაში იკვეთება ხელოვნებისა და ძალაუფლების ურთიერთობის კრიტიკა, რაც სპექტაკლს ფართო საზოგადოებრივ კონტექსტში ათავსებს.

​

მსახიობთა ანსამბლი სპექტაკლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ძალაა. ვანო თარხნიშვილის მიერ განსახიერებული არჩილ ქიაჩელი — „ცოცხალ-მკვდარი“ პერსონაჟი — მოქმედებით მინიმალისტურია, თუმცა შინაგანად უკიდურესად დატვირთული. მისი დუმილი, მზერა და უმცირესი ჟესტები ქმნის უხილავ ცენტრალურ ღერძს, რომლის ირგვლივაც სხვა მონოლოგები იშლება. არჩილი იქცევა სარკედ, რომელშიც დანარჩენი პერსონაჟები საკუთარ თავებს ხედავენ.

​

ნატალია გაბისონიას შესრულება სპექტაკლის ერთ-ერთ ემოციურ პიკს წარმოადგენს. მისი მონოლოგები პათეტიკის, მანერულობისა და ირონიის ზღვარზე მოძრაობს და ქმნის სახეს, რომელიც ერთდროულად სასაცილოცაა და ტრაგიკულიც. მსახიობი პათეტიკას სცენურ ენერგიად გარდაქმნის და მაყურებელთან მუდმივ დაძაბულ კავშირს ინარჩუნებს.

სოფო გვიმრაძის განსახიერებული ანტიგონე მკვეთრი შარჟის ფორმით გვიჩვენებს დრომოჭმულ საშემსრულებლო მანერებს. ეს ეპიზოდი არა მხოლოდ კონკრეტული პერსონაჟის, არამედ მთელი თეატრალური ტრადიციის კრიტიკად იკითხება.

ბექა ხაჩიძე რამდენიმე როლში გვევლინება — სცენის მუშის, მსახიობისა და ძაღლის სახით — რითაც ხაზს უსვამს „მეორეხარისხოვანი“ მსახიობის ტრაგიკომიკურ მდგომარეობას და მის თეატრალურ ფუნქციას სპექტაკლში.

​

ხოლო, რაც შეეხება გიორგი რაზმაძის მიერ შექმნილ ანძის სიმბოლურ სახეს, იგი სპექტაკლს პოეტურ განზომილებას მატებს, და გვევლინება ქალაქისა და თეატრის უხმო მემატიანედ.

გვანცა ენუქიძის მუსიკალური ეპიზოდი, რომელიც თბილისის ურბანულ პრობლემებს ეხება, სპექტაკლის სოციალურ ჭრილს აფართოებს. მუსიკალური გაფორმება (დავით ხორბალაძე) მთლიანობაში არა მხოლოდ ფონურ ფუნქციას ასრულებს, არამედ დრამატურგიულ კომენტატორად გვევლინება. ბობ დილანის „Death Is Not the End“ სიმბოლურად აჯამებს წარმოდგენის იდეას — დასასრული აქ დასაწყისის წინაპირობაა.

​

სპექტაკლის ვიზუალური მხარე - ქეთი ნადიბაიძის სცენოგრაფია, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. დომინანტური წითელი ფერი მრავალმნიშვნელოვნად იკითხება — როგორც ვნება, აგრესია, სიცოცხლე და სიკვდილი. სივრცე არ არის მხოლოდ დეკორაციული გარემო; იგი აქტიურად მონაწილეობს აზრის ფორმირებაში და პერსონაჟთა ფსიქოლოგიურ მდგომარეობებს გამოხატავს.

​

საბოლოოდ, „პათეტიკური მონოლოგები“ სცილდება ერთი სპექტაკლის ფარგლებს და იქცევა თეატრალურ მანიფესტად. იგი ერთდროულად აკრიტიკებს და ემპათიით უყურებს თეატრს, „მარხავს“ დრომოჭმულ პათეტიკას და გზას უხსნის ახალ, თავისუფალ, თვითრეფლექსიურ თეატრალურ ენას. სწორედ ამ მრავალშრიანობის, ირონიისა და ინტელექტუალური სიმკვეთრის გამო, სპექტაკლი მნიშვნელოვან მოვლენად შეიძლება ჩაითვალოს თანამედროვე ქართული თეატრის პროცესში და სერიოზულ საკვლევ მასალად — თეატრმცოდნეობითი ანალიზისთვის.