ჩაკეტილი წრე, ანუ სოლომან მორბელაძის ტრაგიკომედია
15.11.2026
ლაშა ჩხარტიშვილი
ჩაკეტილი წრე, ანუ სოლომან მორბელაძის ტრაგიკომედია
რუსთავის გიგა ლორთქიფანიძის სახელობის პროფესიული მუნიციპალური დრამატული თეატრის სპექტაკლი „სოლომან მორბელაძე“, რომლის რეჟისორია გიორგი ქანთარია, დავით კლდიაშვილის ნაწარმოების საკმაოდ ორიგინალურ სცენურ ინტერპრეტაციას წარმოადგენს. რეჟისორი ინარჩუნებს მწერლის მხატვრული სამყაროს მთავარ თავისებურებებს, იმერულ კოლორიტს, ეპოქის ატმოსფეროს, პერსონაჟთა მეტყველების სპეციფიკასა და მათთვის დამახასიათებელ ურთიერთობებს, მაგრამ ამავე დროს ნაწარმოებს თანამედროვე ადამიანის ყოფისა და საზოგადოებრივი ურთიერთობების კონტექსტში იაზრებს.
გიორგი ქანთარიასთვის კლდიაშვილის მოთხრობა მხოლოდ კონკრეტული ისტორიული ეპოქის ან სოციალური ფენის ცხოვრების ამსახველი ნაწარმოები არ არის. რეჟისორი მასში ხედავს გაცილებით ზოგად პრობლემას: ადამიანს, რომელიც მუდმივად გარემოებებს ებრძვის, საკუთარი ცხოვრების შეცვლას ცდილობს, მაგრამ ხშირად ვერ აცნობიერებს, რომ მისი წარუმატებლობის მიზეზი მხოლოდ გარესამყარო არ არის. ამგვარი მიდგომით სპექტაკლი სცდება ყოფით-სოციალურ პრობლემატიკას და ადამიანის პასუხისმგებლობის, თვითშეფასებისა და ცხოვრებისეული არჩევანის საკითხებს ეხება.
ამასთან, რეჟისორი არ ცდილობს ნაწარმოების ხელოვნურ გათანამედროვებას. მოქმედება არ გადააქვს დღევანდელ ეპოქაში, არ ცვლის პერსონაჟთა სოციალურ გარემოს და არ არღვევს კლდიაშვილის სამყაროს ისტორიულ თავისებურებებს. თანამედროვეობა აქ გარეგნული ნიშნებით კი არა, ნაწარმოების პრობლემატიკის ახლებური გააზრებით ვლინდება. სწორედ ეს არის დადგმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ღირსება. სცენაზე ვხედავთ კონკრეტული ეპოქის იმერელ პერსონაჟებს, მაგრამ მათ ქცევაში, ურთიერთობებსა და მსოფლმხედველობაში თანამედროვე ადამიანისთვისაც ნაცნობ თვისებებს ამოვიცნობთ.
გიორგი ქანთარია თანმიმდევრულად იცავს ნაწარმოების ტრაგიკომიკურ ბუნებას. სცენაზე განვითარებული მოვლენები ერთდროულად სასაცილოც არის და სევდიანიც. კომიკური სიტუაციები პერსონაჟთა ტრაგიკულ მდგომარეობას არ ფარავს, პირიქით, ხშირად სწორედ სიცილის საშუალებით ხდება მათი ყოფის სიმძიმის წარმოჩენა. რეჟისორი არ ცდილობს კლდიაშვილის პერსონაჟების კარიკატურებად ქცევას. მათ ქცევაში არსებული სასაცილო თვისებები ადამიანური სისუსტეებიდან გამომდინარეობს, ხოლო ამ სისუსტეების მიღმა მათი ტკივილი, იმედგაცრუება და ცხოვრებისეული დრამა იკითხება.
სპექტაკლის ორიგინალურობა სცენური ფორმაშიც ვლინდება. წარმოდგენა რუსთავის თეატრის ანზორ ქუთათელაძის სახელობის ცისფერ დარბაზში თამაშდება, არატრადიციულ, კამერულ სივრცეში, სადაც მაყურებელი და მსახიობები ერთმანეთის პირისპირ არიან განლაგებული. ასეთი სივრცითი ორგანიზება განსაკუთრებულ სიახლოვეს ქმნის შემსრულებლებსა და მაყურებელს შორის. მსახიობის მოქმედება, სახის გამომეტყველება, მცირე ჟესტი თუ ინტონაციური ცვლილება უშუალოდ აღიქმება, რაც წარმოდგენის ემოციურ ზემოქმედებას აძლიერებს.
ლომგულ მურუსიძის სცენოგრაფია სადაა, მაგრამ გამომსახველობითი. სცენურ სივრცეში წარმოდგენილია იმერული სოფლისთვის დამახასიათებელი ღობის დეტალები, რომლებიც გარემოს კონკრეტულობას განსაზღვრავს და ამავე დროს სიმბოლურ მნიშვნელობას იძენს. განსაკუთრებით საყურადღებოა წრიული ღობის კონსტრუქცია. იგი მხოლოდ მოქმედების ადგილის აღმნიშვნელი დეკორაცია არ არის. მისი ფორმა სპექტაკლის მთავარ აზრობრივ ხაზს უკავშირდება და ჩაკეტილი ცხოვრების, განმეორებადი შეცდომებისა და იმ მდგომარეობის მეტაფორად იქცევა, საიდანაც პერსონაჟები გამოსვლას ვერ ახერხებენ. ამ კონსტრუქციის სიმბოლური მნიშვნელობა განსაკუთრებით მკაფიო ხდება სპექტაკლის ფინალში, როდესაც სოლომანი საკუთარ წარუმატებლობაზე პასუხისმგებლობას პირველად იღებს.
სცენოგრაფიულ გადაწყვეტას ორგანულად ერწყმის ბარბარა ასლამაზის კოსტიუმები. ისინი ინარჩუნებს ეპოქისა და სოციალური გარემოს თავისებურებებს, ამავე დროს ხელს უწყობს პერსონაჟთა ინდივიდუალური ხასიათების გამოკვეთას. კოსტიუმი წარმოდგენაში მხოლოდ ისტორიული გარემოს აღდგენის საშუალება არ არის. იგი პერსონაჟის ვიზუალური დახასიათების მნიშვნელოვან კომპონენტადაც იქცევა, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, როდესაც მსახიობის პლასტიკა, მოძრაობა და გარეგნული გამომსახველობა მხატვრული სახის შექმნაში არსებით როლს ასრულებს.
განსაკუთრებით ორიგინალურად არის გადაწყვეტილი სპექტაკლის მუსიკალური მხარე. წარმოდგენა იწყება მსახიობების სცენაზე შემოსვლით, რომლებიც თავდაპირველად მუსიკოსების ფუნქციას ასრულებენ. ისინი მაყურებელს ერთგვარად ამზადებენ მომავალი ამბის მოსასმენად, თითქოს წინასწარ გვაუწყებენ, რომ ახლა სოლომან მორბელაძის ისტორია გათამაშდება. ამგვარი დასაწყისი წარმოდგენას თეატრალიზებული თხრობის ფორმას ანიჭებს და თავიდანვე ამკვიდრებს პირობითობას, რომელიც შემდეგ მთელი სპექტაკლის განმავლობაში ნარჩუნდება.
მუსიკალური პარტიტურის ავტორია დავით მალაზონია, რომელიც თავადაც მონაწილეობს წარმოდგენაში, როგორც კლავიშიან ინსტრუმენტზე შემსრულებელი. სხვა ინსტრუმენტებზე მსახიობები უკრავენ, მათი უმრავლესობა კი ვოკალურადაც მონაწილეობს. ცოცხალი მუსიკა სპექტაკლის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და ეფექტური კომპონენტია. იგი მხოლოდ მოქმედების თანხლება არ არის, არამედ წარმოდგენის შინაგან რიტმს განსაზღვრავს, ცალკეულ ეპიზოდებს ერთმანეთთან აკავშირებს და სცენურ მოქმედებას დამატებით ენერგიას სძენს.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ მუსიკოსები და მოქმედი პირები ერთმანეთისგან გამიჯნული არ არიან. მსახიობები მთელი წარმოდგენის განმავლობაში სცენურ სივრცეში რჩებიან. როდესაც კონკრეტულ ეპიზოდში არ მონაწილეობენ, მეორე პლანზე გადაინაცვლებენ და მუსიკალურ შესრულებას უერთდებიან, შემდეგ კი კვლავ უბრუნდებიან თავიანთ პერსონაჟებს. ამგვარი ორგანიზება სპექტაკლის მოქმედებას უწყვეტობას ანიჭებს. სცენაზე მუდმივად იგრძნობა ანსამბლის არსებობა, ხოლო მუსიკალური და დრამატული მოქმედება ერთიან მხატვრულ სისტემად ყალიბდება. მუსიკა ზოგჯერ კომიკურ განწყობას აძლიერებს, ზოგჯერ კი პერსონაჟთა სევდასა და შინაგან მდგომარეობას წარმოაჩენს.
სპექტაკლის ცენტრში დგას ანდრია ვაჭრიძის სოლომან მორბელაძე. მსახიობი ქმნის მრავალშრიან, წინააღმდეგობრივ და ადამიანურად დამაჯერებელ მხატვრულ სახეს. მისი სოლომანი ცხოვრებაზე გაბრაზებული, საკუთარი ბედით უკმაყოფილო, დაღლილი და იმედგაცრუებული ადამიანია. იგი ერთდროულად საცოდავიც არის და ზოგჯერ გამაღიზიანებელიც. მაყურებელს შეუძლია თანაუგრძნოს მას, მაგრამ ამავე დროს გაბრაზდეს მის საქციელზე, გადაწყვეტილებებსა და ადამიანებთან ურთიერთობის ფორმაზე.
სოლომანი მუდმივად ცდილობს საკუთარი ოჯახის მდგომარეობის გაუმჯობესებას. იგი დიდ ძალისხმევას ხარჯავს, რომ ოჯახს არსებობის საშუალება შეუნარჩუნოს, მაგრამ მისი შრომა ხშირად უშედეგოდ მთავრდება. განსაკუთრებულ სიმძაფრეს პერსონაჟის მდგომარეობას ის გარემოება ანიჭებს, რომ გაწეული შრომის მიუხედავად, იგი ანაზღაურების გარეშე რჩება. ამგვარად, მისი ტრაგედია მხოლოდ პირადი წარუმატებლობა არ არის. იგი იმ სოციალური ურთიერთობების შედეგიცაა, რომლებშიც ადამიანის შრომა სათანადოდ არ ფასდება.
ანდრია ვაჭრიძე კარგად წარმოაჩენს სოლომანის შინაგან წინააღმდეგობებს. პერსონაჟი თითქოს გამუდმებით ეძებს საკუთარი უბედურების მიზეზს, მაგრამ თავდაპირველად მას ყოველთვის სხვაგან ხედავს. მისთვის დამნაშავე დროა, გარემოებები, ადამიანები, რომლებთანაც ურთიერთობა უწევს. იგი საკუთარ პასუხისმგებლობას ვერ აცნობიერებს და ცდილობს, ცხოვრებისეული მარცხი გარეგანი მიზეზებით ახსნას.
ამ მხრივ, განსაკუთრებით მეტყველია ეპიზოდი, როდესაც სოლომანი წარმოსახვით ჯორზე ზის და გამწარებული ფეხებს ურტყამს მას. მსახიობი ამ სცენაში პერსონაჟის დაგროვილ ბრაზს განსაკუთრებული გამომსახველობით გადმოსცემს. სოლომანი თითქოს ჯორს სჯის, მაგრამ სინამდვილეში საკუთარი ბედის, ცხოვრებისეული უსამართლობისა და იმ ადამიანების წინააღმდეგ არის განწყობილი, რომლებმაც იგი ამ მდგომარეობამდე მიიყვანეს. მისი ფიზიკური მოქმედება შინაგანი პროტესტის გამოხატულებად იქცევა. ამ ეპიზოდში კომიკური და ტრაგიკული განსაკუთრებით ორგანულად ერთიანდება. სიტუაცია გარეგნულად სასაცილოა, მაგრამ პერსონაჟის მდგომარეობა თანაგრძნობას იწვევს.
სოლომანის მხატვრული სახის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი თვისებაა იმედის შენარჩუნება. მიუხედავად სიღატაკისა და მუდმივი წარუმატებლობისა, იგი საბოლოოდ მაინც არ კარგავს უკეთესი მომავლის რწმენას. როდესაც ოჯახში საჭმელიც კი არ არის, ცოლს ეუბნება, რომ მომავალში ექნებათ. ეს სიტყვები შეიძლება გულუბრყვილობადაც მივიჩნიოთ, მაგრამ ამავე დროს ისინი პერსონაჟის სიცოცხლისუნარიანობასა და უკეთესი ცხოვრების სურვილს გამოხატავს. სოლომანი სწორედ ამ იმედით აგრძელებს არსებობას.
საინტერესო მხატვრულ სახეს ქმნის სოსო ელიზბარაშვილი, რომელიც ბესარიონის როლს ასრულებს. მისი პერსონაჟი სიძუნწით, ანგარებითა და თვალთმაქცობით გამოირჩევა. მსახიობი ამ თვისებებს მხოლოდ ტექსტის საშუალებით არ წარმოაჩენს. იგი იყენებს ინტონაციას, მიმიკას, ჟესტიკულაციასა და ქცევის მცირე დეტალებს, რის შედეგადაც ბესარიონის ხასიათი უფრო მკაფიო და გამომსახველი ხდება.
განსაკუთრებით მეტყველია ეპიზოდი, როდესაც ბესარიონი სოლომანის წასვლისას მას სადილზე დარჩენას სთხოვს, მაშინ როდესაც სტუმრის მოსვლისას მისგან დამალვას ცდილობდა. ამ სცენაში აშკარად ვლინდება პერსონაჟის ორპირობა. გარეგნულად იგი სტუმართმოყვარე და გულუხვი ადამიანის შთაბეჭდილების შექმნას ცდილობს, სინამდვილეში კი საკუთარი სიძუნწის დაფარვა სურს. სწორედ ასეთ დეტალებში ჩანს ადამიანური ურთიერთობების ის მოჩვენებითობა, რომელსაც რეჟისორი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს.
ლეონტი შიოშვილი ქაიხოსროს სახეს ქმნის. მსახიობი დამაჯერებლად წარმოაჩენს შეძლებულ, ანგარებიან და საკუთარი მატერიალური მდგომარეობით კმაყოფილ ადამიანს. მისი პერსონაჟი შეიძლება თანამედროვე გაგებით ბიზნესმენის ტიპაჟსაც შევადაროთ, ადამიანისა, რომელიც ყველაფერს ფულით ზომავს და მატერიალური კეთილდღეობის მიუხედავად, კიდევ უფრო ძუნწი და ანგარებიანი ხდება. ლეონტი შიოშვილი ქმნის არა მხოლოდ კონკრეტული ეპოქის სოციალური ფენის წარმომადგენელს, არამედ განზოგადებულ მხატვრულ სახესაც. ქაიხოსროსთვის ფული ადამიანური ურთიერთობების განმსაზღვრელი მთავარი საზომია. სწორედ ამ თვისების გამოკვეთით მსახიობი პერსონაჟს თანამედროვე საზოგადოებისთვისაც ნაცნობ ტიპაჟად აქცევს.
შედარებით ნაკლებად სრულყოფილად არის გამოკვეთილი ზოგიერთი მეორეხარისხოვანი პერსონაჟი. გიორგი ტოჩილაშვილი აპოლონის, ვატო სანიკიძე ნიკოს, ხოლო გიორგი ელიზბარაშვილი გიგოიას როლებს ასრულებენ. სამივე მსახიობი მონაწილეობს საერთო ანსამბლის შექმნაში, თუმცა მათი პერსონაჟები ბოლომდე დასრულებული მხატვრული სახეების შთაბეჭდილებას ნაკლებად ტოვებს.
განსაკუთრებით საინტერესოა გიორგი ტოჩილაშვილის შესრულების პირველი ნაწილი. აპოლონი თავდაპირველად უფრო მკაფიოდ გამოკვეთილი ხასიათით წარმოჩნდება. მიუხედავად იმისა, რომ სოლომანს მის მიმართ ფინანსური ვალდებულება აქვს, პერსონაჟი ადამიანურ დამოკიდებულებას ინარჩუნებს და ანგარიშს უწევს მის მდგომარეობას. ამგვარი გადაწყვეტა მას გარკვეულ სიმპათიას ანიჭებს. თუმცა შემდგომ ეპიზოდებში მსახიობი ვეღარ ახერხებს პერსონაჟის თავდაპირველი გამომსახველობის შენარჩუნებას და მისი სახე შედარებით ნაკლებად საინტერესო ხდება.
სპექტაკლის სამსახიობო ანსამბლში განსაკუთრებით გამოირჩევა მარიამ მღებრიშვილი ელპიტეს როლში. მსახიობს ძალიან მცირე ტექსტი აქვს, მხოლოდ რამდენიმე ფრაზას წარმოთქვამს, მაგრამ ამის მიუხედავად, ქმნის ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო და ემოციურად დამაჯერებელ მხატვრულ სახეს. მარიამ მღებრიშვილი პერსონაჟის შინაგან მდგომარეობას უმთავრესად არავერბალური გამომსახველობით გადმოსცემს. მისი მიმიკა, ჟესტიკულაცია, მოძრაობა და სახის გამომეტყველება საშუალებას გვაძლევს, დავინახოთ ახალგაზრდა ქალის ღრმა შინაგანი დრამა. ელპიტეს სურს ბედნიერება, ოჯახური ცხოვრების მოწყობა, საკუთარი მომავლის განსაზღვრა, მაგრამ გარემოებები და ადამიანთა ურთიერთობები მუდმივად უშლის ხელს. მისი ქცევიდან იკითხება მოლოდინი, შიში, იმედგაცრუება და ბედნიერების სურვილი. განსაკუთრებით მეტყველია ელპიტეს მდგომარეობის ცვლილება მაშინ, როდესაც მისი გათხოვების საკითხი საბოლოოდ წყდება. მსახიობი პერსონაჟის სიხარულს უშუალოდ და ბუნებრივად გამოხატავს. სწორედ ამგვარი დეტალებით იქმნება ელპიტეს ტრაგიკომიკური სახე.
საინტერესოა სოფო ჩხიტუნიძის პელაგიაც. მსახიობი კარგად იყენებს გარეგნულ გამომსახველობას, პლასტიკას, მოძრაობასა და კოსტიუმის შესაძლებლობებს. მისი პერსონაჟი მკაფიო ინდივიდუალობით გამოირჩევა. პელაგია საკუთარი ქალიშვილის ბედით შეწუხებული ქალია, თუმცა, სოლომანის მსგავსად, ვერ აცნობიერებს საკუთარ პასუხისმგებლობას შექმნილ მდგომარეობაზე. იგი შვილის გაუთხოვრობაში უმთავრესად ქმარს ადანაშაულებს და ქალიშვილსაც მამის წინააღმდეგ განაწყობს. მისი პელაგია ერთდროულად მკაცრი, უკმაყოფილო და საკუთარ სიმართლეში დარწმუნებული ქალია. მსახიობი კარგად გამოხატავს პერსონაჟის ხასიათის იმ თავისებურებებს, რომლებიც ოჯახურ ურთიერთობებში დაძაბულობას ქმნის.
ქალ მსახიობთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია თეონა ხვედელიძის ეფროსინე. მსახიობი გამოირჩევა როგორც ვოკალური შესაძლებლობებით, ისე სამსახიობო შესრულებით. იგი ქმნის სევდიან, ტრაგიკულ მხატვრულ სახეს, რომელშიც განზოგადებულია იმ ქალების მდგომარეობა, რომლებიც ეკონომიკურად და სოციალურად ქმრებზე არიან დამოკიდებულნი.
ეფროსინეს ცხოვრება მძიმეა, იგი მუდმივ გაჭირვებაში ცხოვრობს, ხშირად იმედგაცრუებულია, მაგრამ ამის მიუხედავად, ქმრის გვერდით რჩება და უკეთესი მომავლის იმედს არ კარგავს. თეონა ხვედელიძე ამ მდგომარეობას განსაკუთრებული ემოციური დამაჯერებლობით წარმოაჩენს. მისი პერსონაჟი არ არის მხოლოდ ტანჯული ქალის სტატიკური სახე. მასში იგრძნობა შინაგანი ძალა, მოთმინება და სიცოცხლის გაგრძელების სურვილი. მსახიობის ვოკალური შესაძლებლობები სპექტაკლის მუსიკალურ გადაწყვეტაშიც მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებს. მისი სიმღერა ორგანულად ერწყმის წარმოდგენის საერთო განწყობას.
ამიტომაც არის სოლომან მორბელაძის ამბავი ერთდროულად სასაცილო და სევდიანი. ჩვენ ვიცინით მის საქციელზე, ვბრაზდებით მის გადაწყვეტილებებზე, თანავუგრძნობთ მის მდგომარეობას და საბოლოოდ ვაცნობიერებთ, რომ მისი ცხოვრებისეული წრე მხოლოდ კონკრეტული პერსონაჟის პრობლემა არ არის. ეს არის ადამიანური არსებობის ერთ-ერთი მუდმივი წინააღმდეგობა: საკუთარი უბედურების მიზეზს ხშირად სხვაგან ვეძებთ, მაშინ როდესაც ამ მიზეზის ნაწილი შესაძლოა ჩვენშიც იმალებოდეს.